logo

 

 

باسمه تعالی

قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی

دانشکده جغرافیا

دانشگاه تهران

عملکرد قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی از تاریخ 20/1/85 لغايت 30/7/86

زمان ارائه گزارش: 30/7/1386

نشانی الکترونیکی: cerrp@ut.ac.ir

وب سایت: http://rural.ut.ac.ir

 

 


مقدمه

جامعه‌ی روستایی کشور به عنوان یک جامعه انسانی و تامین کننده مواد غذایی کشور طی دهه‌های گذشته با فراز و نشیب‌هایی به ویژه در ارتباط با تحولات نظام برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری روبرو بوده است. بررسی و تحلیل فرایند تحول روستاها در عرصه‌های برنامه‌ریزی، مدیریت، دستیابی به خدمات عمومی و رفع فقر و محرومیت بیانگر توفیقات و ناکامی‌های زیادی می باشد. به گونه‌ای که هم اینک مشکلات بسیاری (همچون کمبود فرصت‌های شغلی، فقدان سرمایه لازم برای سرمایه‌گذاری، شرایط دشوار دریافت وام از بانک‌ها، ضعف نظام اطلاع‌رسانی، مشکلات بازاریابی و بازار رسانی محصولات کشاورزی، کمبود زیرساخت‌های تولیدی، ضعف مدیریتی در دو سطح کلان و محلی و از همه مهمتر مشکل اساسی و پایه‌ای تعریف روستا در تقسیمات کشوری و حاکمیت آن در نظام برنامه‌ریزی و اجرایی کشور) بر روستاهای کشور سیطره افکنده است. وجود مسایل فوق در روستاها و نظام برنامه‌ریزی باعث شده که تفاوت آشکاری از نظر دسترسی به شاخص‌های توسعه بین جمعیت شهری و روستایی به وجود آید.

 

مبتنی بر ویژگی‌های عنوان شده و با توجه با اهمیت جامعه‌ی روستایی در نظام تولید کشاورزی کشور، ضرورتهای انکارناپذیری ما را وامی‌دارد در چارچوب توسعه‌ی ملی به مقوله‌ی روستا و توسعه‌ی روستایی جدی‌تر و عمیق‌تر بیاندیشیم، چراکه تامین مواد غذایی و خودکفایی نسبی جز از طریق متحول ساختن روستاهای کشور میسر نیست. این تحول جز با افزایش درآمد روستاییان، بهره‌مندی از خدمات و تامین شرایط مناسب زندگی برای آنها با طراحی و اتخاذ سازوکار مناسب مبتنی بر حضور مردم در فرایند توسعه امکان پذیر نیست.

 

با عنایت به مقدمه ذکر شده، می‌توان اهداف زیر را به عنوان اهداف کلی و اهداف مرحله‌ای (جزیی) قطب علمی مطالعه و برنامهریزی روستایی ایران ارایه نمود:

 

اهداف کلی:

شناخت ویژگیهای روستاهای کشور از طریق اجرای طرحهای مطالعاتی به منظور آگاهی از تجربیات و برنامه‌های اجرا شده در زمینه توسعه روستایی و استفاده از نتایج حاصله برای دستیابی به هدف غایی توسعه پایدار در مناطق روستای ایران.

 

اهداف جزیی یا مرحله ای

ـ تشکیل اتاق فکر (Think Tank) به منظور ایجاد زمینه مناسب برای طرح اندیشه‌های نو در عرصه مسایل توسعه و برنامه‌ریزی روستایی؛

 

ـ تعریف و ارایه طرح‌های مطالعاتی برای سازمان‌های اجرایی؛

 

ـ ایجاد زمینه مناسب برای راه‌اندازی انجمن‌ها و کانون‌های تخصصی (به عنوان مثال انجمن متخصصان توسعه روستایی)؛

 

ـ برقراری ارتباط و تعامل سازنده با سایر گروه‌های مطالعاتی و آموزشی به ویژه رشته‌های مجاور برای تعریف دوره های کاربردی جدید و رشته‌های تحصیلات تکمیلی بین رشته ای؛

 

ـ تاسیس و راه‌اندازی موسسات مطالعاتی میان رشته‌ای مانند موسسه برنامه‌ریزی توسعه روستایی، مدیریت روستایی، بازسازی مناطق روستایی آسیب دیده از حوادث طبیعی

 

ـ تهیه و تامین کتب و مجلات تخصصی در زمینه جغرافیای روستایی، برنامه ریزی و توسعه روستایی؛

 

ـ بررسی وضعیت دروس گرایش جغرافیا و برنامه ریزی روستایی در مقاطع سه گانه و بازنگری متناسب با تحولات علمی و شرایط روز؛

 

ـ معرفی و اجرای طرحهای مطالعاتی اولویت دار در زمینه توسعه روستایی کشور با همکاری دستگاههای اجرایی؛

 

ـ همکاری و ارتباط سازنده و مستمر با سازمانها، نهادها و مراکز مرتبط با امور روستاها؛

 

ـ مشارکت با مجامع علمی و موسسات مشابه در دانشگاههای کشور در زمینه مطالعات روستایی، برنامه‌ریزی در توسعه روستایی؛

 

ـ برگزاری همایشها و سخنرانیهای تخصصی در زمینه برنامه‌ریزی و توسعه روستایی؛

 

ـ انجام سفرهای علمی و تحقیقاتی داخلی و خارجی؛

 

ـ همکاری با سایر قطب های علمی در داخل و خارج؛

 

ـ انتشار مجله تخصصی در زمینه موضوعات مرتبط با روستا، برنامه ریزی و مدیریت روستایی؛

 

ـ تعیین روستاهای مدل تحقیقاتی در مناطق و نواحی مختلف کشور برای انجام تحقیقات مقایسه ای و مستمر؛

 

ـ همکاری و ارتباط با نهادها و سازمانهای غیردولتی فعال در زمینه های مربوط به روستا؛ توسعه و برنامه ریزی روستایی؛

 

برداشت مشترک از مفهوم توسعه حاکی از این است که هدف اساسی توسعه رشد و تعالی همه جانبه جوامع انسانی است؛ از این رو شناخت و درک شرایط و مقتضیات جوامع انسانی و نیازها و تقاضاهای آنان در ابعاد مادی و معنوی از جمله اقدامات اساسی در مسیر پیشرفت و توسعه تلقی می‌شود. مسلماً جوامع انسانی فارغ از زمان و مکان نبوده و بخشی از آنان در فضاهای سکونت شهری و بخشی دیگر از آنان در فضاهای سکونت روستایی زیست و فعالیت می‌نمایند. بنابراین، اعمال مدیریت توسعه در سطح ملی از حیث کلان و مفهومی قابل طرح بوده، اهداف و آثار آن در مقیاس‌های فضایی منطقه، شهر و روستا، تبلور مکانی می‌یابد؛ از این منظر، توسعه یکپارچه ملی در گرو توسعه متوازن منطقه‌ای میان حوزه‌های شهری و حوزه‌های روستایی است. در چنین چارچوب مراتبی، حوزه‌های روستایی، به عنوان قاعده‌ی نظام سکونت و فعالیت ملی، نقش اساسی در توسعه ملی ایفا می‌نماید زیرا، توسعه پایدار سرزمین به عنوان نظام کلان در گرو پایداری نظام‌های سکونت در حوزه‌های شهری و روستایی است. این بدان معنا است که فضاهای روستایی به عنوان زیرنظام متشکله نظام سکونت سرزمین، می‌باید ضمن پایداری در اجزای تشکیل دهنده‌ی آن (محیط اکولوژیک، محیط انسانی) سهم و نقش خود را در نظام سکونت منطقه‌ای و در مرتبه بعد، در سطح ملی ایفا نماید. حال اگر به دلایلی نظام سکونت روستایی قادر به ایفای نقش سازنده‌ی خویش در نظام سکونت سرزمین نباشد.

 

اصولاً سکونتگاه روستایی از بخش‌های مختلفی تشکیل شده که برای هر یک از آنها برنامه‌های خاصی وجود دارد که در قالب آن طرحهای جاری و عمرانی متعددی در سطح روستا اجرا می‌شود. با توجه با بخشی بودن نظام برنامه ریزی، دستگاههای اجرایی متعددی مسئولیت هر یک از آنها را عهده دار می باشند. بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، کمیته امداد امام خمینی (ره)، شبکه بهداشت، جهاد کشاورزی، ادارات راه، مخابرات، آب و فاضلاب روستایی و بسیاری دیگر از این سازمانهای دخیل در امر خدمات رسانی به مناطق روستایی، هر یک ضوابط، قواعد و مقررات خاصی دارند که همواره براساس آنها مبادرت به اجرای برنامه‌ها می کنند. این در حالی است که در بسیاری از موارد، هماهنگی لازم بین دستگاههای اجرایی وجود ندارد و گاه ممکن است در زمینه‌های مختلف کارهایی به صورت موازی انجام شود و برخی طرحها کارایی لازم را نداشته و یا حتی یکدیگر را خنثی کنند. براین اساس سیستمهای یکپارچه مدیریت روستایی می توانند مجموعه فعالیت ها و اقدامات سازمانهای مختلف را احصا و در یک سیستم به صورت منظم هماهنگ کرده و ارتباطات لازم را بین آنها به وجود آورند. در این زمینه قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی، در حال تقویت گروههای NGO برای سازماندهی امور مربوط به سکونتگاههای روستایی را دارد.

 

امکاناتی که قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی با همکاری دانشکده جغرافیا برای قطب فراهم نموده است.

ـ کتب و مجلات تخصصی داخلی و خارجی؛

 

ـ رایانه با قدرت و سرعت پردازش بالا، دوربین های نقشه برداری، دوربین های فیلمبرداری، GPS ؛

 

ـ امکانات حمل و نقل برای بازدیدها و مسافرت‌های میدانی متناسب با شرایط روستاهای کشور؛

 

ـ عکس، نقشه و تصاویر هوایی و ماهواره ای؛

 

ـ نشریات مختلف آماری داخلی و خارجی؛

 

ـ بانک های اطلاعاتی؛

 

ـ نرم افزارهای تخصصی.

 

شایان ذکر است که تهیه و تامین این امکان و تجهیزات علاوه بر تحقق اهداف قطب علمی، سبب تجهیز بیشتر دانشکده و روزآمد شدن آنها و فراهم شدن شرایط بهتر برای فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی می شود.

 

 

همکاران اصلی قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی:

 

نام و نام خانوادگی

مرتبه علمی

مسؤولیت

1ـ دکتر سید حسن مطیعی لنگرودی

استاد

رئیس قطب علمی

2ـ دکتر مسعود مهدوی حاجیلوئی

استاد

مسئول امور پژوهشی قطب

3ـ دکتر مجتبی قدیری معصوم

دانشیار

ارتباط و همکاری با سازمانها و ارگانها

4ـ دکتر محمدرضا رضوانی

دانشیار

تجهیزات کتب و نشریات تخصصصی

5ـ دکتر مهدی طالب

استاد

مطالعات و برنامه ریزی روستایی

6ـ دکتر عبدالرضا رکن الدین افتخاری

استادیار

مطالعات و برنامه ریزی روستایی

7ـ دکتر مهدی طاهرخانی

استادیار

مطالعات و برنامه ریزی روستایی

 

 

قطب علمی ضمن بهره‌گیری از توان علمی و تخصصی همکاران محترم جدول شماره 1، که هر یک بنا به تخصص و تجربه علمی، مسوولیت بخشی از فعالیت‌های قطب را عهده‌دار می‌باشند، از نیروهای سایر اعضای وابسته سود می‌برد.

 

برنامه های انجام شده در قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران

 

1ـ انجام امور مربوط به راه اندازی قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی، با همکاری اعضاء قطب علمی و اعضاء دانشکده جغرافیا؛

2ـ راه‌اندازی دفتر قطب علمی مطالعات و برنامه‌ریزی روستایی، و تامین کلیه امکانات دفتری و رایانه‌ای و ارتباطی و کلیه تجهیزات نرم افزاری و سخت افزاری، برای انجام امور مربوط به قطب علمی؛

3ـ تشکیل 21 جلسه برای تدوین برنامه های مربوط به قطب علمی؛

4ـ راه اندازی سایت قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی به آدرس http://rural.ut.ac.ir و پست الکترونیکی cerrp@ut.ac.ir ؛

5ـ تدوین برنامه های مربوط به راه اندازی مجله مطالعات روستایی؛

6ـ هماهنگی و تشکیل جلسات با تمامی گروه‌ها و دانشکده‌های دانشگاه تهران، برای تشکیل NGO و جهت‌دهی‌های لازم برای ایجاد مشارکتهای همه‌گیر در مطالعات روستایی در دانشگاه تهران؛

 

7ـ اعزام هیئتی علمی پژوهشی از اعضاء قطب علمی و دانشجویان دکتری گرایش روستایی به کشور فرانسه برای ارائه سمینار و شرکت در دوره های آموزشی، در دانشگاه کان فرانسه و مارسی؛

 

8ـ تدوین برنامه های مربوط به راه اندازی کرسی نظریه پردازی مطالعات روستایی از طریق قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی دانشگاه تهران؛

 

9ـ ارائه 22 مقاله علمی پژوهشی از طریق اعضاء قطب علمی مطالعات و برنامه‌ریزی روستایی و برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی همایش قطب علمی برای تدوین مقاله‌های بیشتر در جهت اهداف قطب علمی مطالعات و برنامه‌ریزی روستایی؛

 

10ـ برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی واحد سمعی و بصری برای قطب علمی مطالعات و برنامه‌ریزی روستایی؛

 

11ـ انجام سفرهای مطالعاتی روستایی از طریق اعضاء قطب علمی مطالعات و برنامه‌ریزی روستایی به نواحی روستایی شهرستانهای سبزوار و مشهد، روستاهای نواحی خشک ایران همچون خور و بیابانک در استان اصفهان و شهرستان نایین، روستاهای دره‌ای نساء، ملک فالیز و ولایت رود، نواحی روستایی شهرستان آمل نوشهر و چالوس و غیره، که گزارش یکی از این سفرها همراه است؛

 

12ـ راه‌اندازی همایش مطالعات روستایی در دانشگاه تهران از طریق قطب علمی مطالعات و برنامه‌ریزی روستایی که فراخوان آن انجام شده است و در اردیبهشت ماه 1387 برگزار خواهد شد؛

 

13ـ برنامه‌ریزی در جهت انجام همکاریهای متقابل علمی پژوهشی و تبادل تجربیات بین دانشگاه کان فرانسه و دانشگاه تهران از طریق اعضاء قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی؛

 

14- برنامه ریزی در جهت توسعه فیزیکی محل قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی. تا مهر ماه سال 1386، در این مورد قطب علمی با محدودیت بسیار مواجه بوده است. از این تاریخ به لحاظ جابجایی دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران به محل جدید، و دارای بودن فضای مناسب و کافی، قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی نیز از توسعه فیزیکی کافی برخوردار شده است، و در حال حاضر از دفتر، فضای تحقیق و مطالعه برای همکاران قطب و نیز سایر افرادی که با قطب همکاری می کنند،برخوردار است. در این زمینه توسعه کتابخانه دانشکده، آزمایشگاههای متعدد، سیستمهای ارتباطی و غیره، زمینه لازم را برا ی قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی در جهت انجام امور تحقیقاتی و مطالعاتی فراهم نموده است. 

 

15ـ برگزاری جلسات سخنرانی برای اساتید و دانشجویان در زمینه‌های مربوط به مطالعات روستایی، که گزارش یکی از جلسات در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) بوده است همراه این گزارش می باشد.

 

در حال حاضر یکی از مشکلات قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی دانشگاه تهران، نامشخص بودن بودجه مربوط به قطب علمی و ارتباطات آن با دفتر قطبهای علمی کشور در وزارت علوم، تحقیقات و فناروی می‌باشد، که چنانچه مکاتبات دبیر محترم قطب‌های علمی کشور با مدیران قطب‌ها انجام شود، انجام امور به ویژه اطلاع‌رسانی به قطب‌ها با سرعت بیشتری انجام خواهد شد. در غیر این صورت رسانیدن یک نامه به مدیران قطبها از طریق چندین کانال ارتباطی، مدتها به طول خواهد کشید و در بسیاری از موارد حتی بودجه های مربوط به قطب ها به آنها اطلاع داده نمی شود.

قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران، سمیناری تحت عنوان «فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) روستایی» به منظور آشنا سازی دانشجویان مقاطع تحصیلات تکمیلی نسبت به این فناوری در بخش روستایی و با حضور جمع کثیری از اساتید و دانشجویان دانشکده جغرافیا در محل دانشکده برگزار نموده است.

 

در این سمینار ابتدا دکتر سیدحسن مطیعی لنگرودی مدیر قطب علمی مطالعات و برنامه‌ریزی روستایی، ضمن عرض خیرمقدم به حضار، مباحثی را در ارتباط با اهمیت ICT روستایی و نقش آن در جریان توسعه روستایی ایراد نمودند. سپس دکتر علی اکبر جلالی عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت ایران و مجری طرح اولین روستای اینترنتی (شاهکوه)، نسبت به فلسفه نیاز این پدیده، سخنرانی و از فعالیتهای بین المللی انجام شده و پروژه های کشور در این خصوص، حضار را مطلع نمودند.

 

گزارش بازدید اعضاء قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی از دشت کویر

در روز چهارشنبه مورخ 20/2/85 بازدید علمی سه روزه ای با سرپرستی و حضور اعضاء قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران (آقایان دکتر مطیعی لنگرودی، دکتر قدیری معصوم، دکتر محمد سلمانی و دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد گرایش روستایی) با هدف شناخت ویژگیهای روستاهای منطقه خور و بیابانک، اشنایی با مجتمع های اقتصادی، کارگاههای صنایع دستی، اماکن فرهنگی و همچنین اشنایی با خصوصیات محیط طبیعی (آب و هوا، پوشش گیاهی و ...) انجام شد.

 

با هماهنگیهای صورت پذیرفته، این بازدیدها به ترتیب از شهرستان نائین، روستای انارک، معدن نخلک، روستای چوپانان، روستای چاه ملک، مزرعه خرمشهر وابسته به روستای چاه ملک و روستای بیاضه به عمل آمد.

 

شرایط خاص طبیعی مثل نمکزار بودن، خشکی و حاکمیت گرما، در بازآفرینی وضعیت خاص انسانی و سکونتگاههای روستایی نقش اساسی دارد.و مطالعات روستایی و شناخت روستاهای نواحی کویری مقدمه‌ای است برای برنامه‌ریزی توسعه روستایی، که برنامه‌ریز مسائل روستایی می‌تواند با توجه به شرایط محیطی اعم از طبیعی و انسانی آنها، اقدام به برنامه ریزی نماید. امروزه نمی‌توان از راه دور و با مطالعه چند کتاب و مجله به شناخت جامع و دقیقی از وضعیت روستاها دست یافت؛ بلکه بررسیها و مطالعات دقیق میدانی، صحبت کردن با روستاییان و گوش دادن به کمشکلات و مسائل آنها و حتی شنیدن پیشنهادهایی که در رابطه با مسائل و موانع توسعه که به طور روزمره با آنها دست و پنجه نرم می‌کنند و به آنها واقفند، یک برنامه‌ریزی مطلوبی پی‌ریزی نمود. شناخت هرچه بیشتر مسائل روستا از زبان روستاییان و دور شدن از برنامه‌ریزی بالا به پایین و نزدیک شدن به برنامه‌ریزی مشارکتی می‌تواند یک برنامه ریز روستایی را در جهت برنامه‌ریزی دقیق تر برای نواحی روستایی، یاری رساند.

 

شاید بتوان گفت مهمترین عامل در عدم کاربردی بودن برنامه‌ریزی‌های روستایی در ایران، عدم بررسی دقیق میدانی از جهات گوناگونی انسانی و مسائل اجتماعی ـ اقتصادی حاکم بر نواحی روستایی است.

 

روستاهای کویری ایران، امروزه به جهت شرایط سخت محیطی و عدم مدیریت کارآمد، در حال تخلیه شدن است و نسبت به روستاهای دیگر نقاط کشور، از وضعیت و شرایط نامناسب‌تری برخوردارند.

 

عدم توسعه یافتگی روستاهای کویری ایران را می‌توان به صورت زیر ریشه یابی کرد:

1ـ شرایط نامساعد محیطی مانند کمبود آب و خاک؛

 

2ـ عدم مدیریت کارآمد که بیشتر جنبه های انسانی دارد؛

 

3ـ نداشتن برنامه جامع ملی برای مدیریت این نواحی؛

 

4ـ انزوای شدید و پراکندگی نقاط روستایی در نواحی کویری؛

 

5ـ نداشتن وضعیت‌های مطلوب برای سرمایه‌گذاریهای خصوصی و دولتی به دلیل عدم بازدهی در این نواحی.

 

از دستاوردهای سفر کویری به موارد زیر می‌توان اشاره کرد:

 

1ـ شناخت ویژگیهای انسانی این نواحی که معیشت، فرهنگ و سبک زندگی ویژه‌ای دارند؛

 

2ـ آگاهی از خصوصیات طبیعی کویر و حاشیه کویر؛

 

3ـ کسب تجربه و غنابخشی به پایه‌های علمی از طریق مشاهده و تحلیل مقایسه‌ای؛

 

برگزاری سفرهای مطالعاتی و انجام پروژه‌های مربوط به روستاها در دستور کار قطب علمی مطالعات و برنامه‌ریزی روستایی می‌باشد، که سالانه 4ـ5 مورد از این سفرهای مطالعاتی انجام می‌شود. این گزارش مربوط به یکی از این سفرهای مطالعاتی می‌باشد.

 

قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی، برای رسیدن به اهداف در نظر گرفته شده برای قطب در سال آینده، بنا بر برنامه های پیش بینی شده برای قطب:

 

پیگیری برنامه های مربوط به برگزاری همایش قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی در سال 1387 با شرکت و همکاری تمامی متخصصین و مجریان امور مربوط به مطالعات روستایی؛

 

پیگیری برنامه های در زمینه انتشار مجله مطالعات روستایی، که بنابر صورتجلسه های شورای قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی، باید در سال 1387 انتشار یابد

 

عملی کردن پروپوزال های طرحهای مربوط به روستاهایی که اعضاء قطب در سفرهای مطالعاتی خود، انجام آنها را در اولویت قار داده اند.

 

توسعه فضایی دفتر قطب علمی برای ایجاد فضای مناسب و کافی برای محققان و پژوهشگرانی که در تحقیقات و مطالعات خود را در راستای اهداف قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی انجام دهند.

 

ایجاد زمینه های ارتباطی بیشتر با سازمانها و ارگانهایی که نیازمند پژوهشها و مطالعات مربوط به روستاها می باشند. این روش می تواند مشکلات تامین اعتبارات لازم را که در حال حاضر یکی از مهمترین مسائل گریبانگیر این قطب علمی می باشد، بر طرف نماید.

 

 

با احترام

دکتر سید حسن مطیعی لنگرودی

مدیر قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی

دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران