logo

 

باسمه تعالی
قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی
دانشکده جغرافیا
دانشگاه تهران
عملکرد قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی از تاریخ 30/7/87 لغایت 20/8/88
زمان ارائه گزارش: 20/8/1388
نشانی الکترونیکی: jrur@ut.ac.ir
وب سایت: http://rural.ut.ac.ir

 مقدمه
در حال حاضر یک سوم جمعیت کشور ساکن در نواحی روستایی می باشند. جامعه‌ی روستایی کشور به عنوان یک جامعه انسانی و تامین کننده مواد غذایی کشور طی دهه‌های گذشته با فراز و نشیب‌هایی به ویژه در ارتباط با تحولات نظام برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری روبرو بوده است. بررسی و تحلیل فرایند تحول روستاها در عرصه‌های برنامه‌ریزی، مدیریت، دستیابی به خدمات عمومی و رفع فقر و محرومیت بیانگر توفیقات و ناکامی‌های زیادی می باشد. به گونه‌ای که هم اینک مشکلات بسیاری (همچون کمبود فرصت‌های شغلی، فقدان سرمایه لازم برای سرمایه‌گذاری، شرایط دشوار دریافت وام از بانک‌ها، ضعف نظام اطلاع‌رسانی، مشکلات بازاریابی و بازار رسانی محصولات کشاورزی، کمبود زیرساخت‌های تولیدی، ضعف مدیریتی در دو سطح کلان و محلی و از همه مهمتر مشکل اساسی و پایه‌ای تعریف روستا در تقسیمات کشوری و حاکمیت آن در نظام برنامه‌ریزی و اجرایی کشور) بر روستاهای کشور سیطره افکنده است. که باید با برنامه ریزی مرتفع گردد.

مبتنی بر ویژگی‌های عنوان شده و با توجه به اهمیت جامعه‌ی روستایی در نظام اقتصادی کشور، ضرورتهای انکارناپذیری ما را وامی‌دارد در چارچوب توسعه‌ی ملی به مقوله‌ی روستا و توسعه‌ی روستایی جدی‌تر و عمیق‌تر بیاندیشیم، چرا که تامین مواد غذایی و خودکفایی نسبی جز از طریق متحول ساختن روستاهای کشور میسر نیست. این تحول جز با افزایش درآمد روستاییان، بهره‌مندی از خدمات و تامین شرایط مناسب زندگی برای آنها با طراحی و اتخاذ ساز و کارهای مناسب مبتنی بر حضور تمامی ساکنان سرزمین ( شهری و روستایی )، در فرایند توسعه امکان پذیر نیست.
با عنایت به مقدمه ذکر شده، می‌توان اهداف زیر را به عنوان اهداف کلی و اهداف مرحله‌ای (جزیی) قطب علمی مطالعات و برنامهریزی روستایی ایران ارایه نمود:
 اهداف کلی:
انجام پروژه های ضروری برای شناخت ویژگیهای روستاهای کشور، به منظور آگاهی از تجربیات و برنامه‌های اجرا شده در زمینه توسعه روستایی و استفاده از نتایج حاصله برای دستیابی به هدف نهایی توسعه پایدار در مناطق روستایی، از طریق ایجاد زیر ساختهای لازم برای افزایش اشتغال و درآمد روستاییان.
اهداف جزیی یا مرحله ای
ـ تشکیل اتاق فکر (Think Tank ) به منظور ایجاد زمینه مناسب برای طرح اندیشه‌های نو در عرصه مسایل توسعه و برنامه‌ریزی روستایی؛

ـ تعریف و ارایه طرح‌های مطالعاتی برای سازمان‌های اجرایی؛

ـ ایجاد زمینه مناسب برای راه‌اندازی انجمن‌ها و کانون‌های تخصصی (به عنوان مثال انجمن متخصصان توسعه روستایی)؛

ـ برقراری ارتباط و تعامل سازنده با سایر گروه‌های مطالعاتی و آموزشی به ویژه رشته‌های مجاور برای تعریف دوره های کاربردی جدید و رشته‌های تحصیلات تکمیلی بین رشته ای؛

ـ تاسیس و راه‌اندازی موسسات مطالعاتی میان رشته‌ای مانند موسسه برنامه‌ریزی توسعه روستایی، مدیریت روستایی، بازسازی مناطق روستایی آسیب دیده از حوادث طبیعی

ـ تهیه و تامین کتب و مجلات تخصصی در زمینه جغرافیای روستایی، برنامه ریزی و توسعه روستایی؛

ـ بررسی وضعیت دروس گرایش جغرافیا و برنامه ریزی روستایی در مقاطع سه گانه و بازنگری متناسب با تحولات علمی و شرایط روز؛

ـ معرفی و اجرای طرحهای مطالعاتی اولویت دار در زمینه توسعه روستایی کشور با همکاری دستگاههای اجرایی؛ 

ـ همکاری و ارتباط سازنده و مستمر با سازمانها، نهادها و مراکز مرتبط با امور روستاها؛

ـ مشارکت با مجامع علمی و موسسات مشابه در دانشگاههای کشور در زمینه مطالعات روستایی، برنامه‌ریزی در توسعه روستایی؛

ـ برگزاری همایشها و سخنرانیهای تخصصی در زمینه برنامه‌ریزی و توسعه روستایی؛

ـ انجام سفرهای علمی و تحقیقاتی داخلی و خارجی؛

ـ همکاری با سایر قطب های علمی در داخل و خارج؛

ـ انتشار مجله تخصصی در زمینه موضوعات مرتبط با روستا، برنامه ریزی و مدیریت روستایی؛

ـ تعیین روستاهای مدل تحقیقاتی در مناطق و نواحی مختلف کشور برای انجام تحقیقات مقایسه ای و مستمر؛

ـ همکاری و ارتباط با نهادها و سازمانهای غیردولتی فعال در زمینه های مربوط به روستا؛ توسعه و برنامه ریزی روستایی؛  

برداشت مشترک از مفهوم توسعه حاکی از این است که هدف اساسی توسعه رشد و تعالی همه جانبه جوامع انسانی است؛ از این رو شناخت و درک شرایط و مقتضیات جوامع انسانی و نیازها و تقاضاهای آنان در ابعاد مادی و معنوی از جمله اقدامات اساسی در مسیر پیشرفت و توسعه تلقی می‌شود. مسلماً جوامع انسانی فارغ از زمان و مکان نبوده و بخشی از آنان در فضاهای سکونت شهری و بخشی دیگر از آنان در فضاهای سکونت روستایی زیست و فعالیت می‌نمایند. بنابراین، اعمال مدیریت توسعه در سطح ملی از حیث کلان و مفهومی قابل طرح بوده، اهداف و آثار آن در مقیاس‌های فضایی منطقه، شهر و روستا، تبلور مکانی می‌یابد؛
 از این منظر، توسعه یکپارچه ملی در گرو توسعه متوازن منطقه‌ای میان حوزه‌های شهری و حوزه‌های روستایی است. در چنین چارچوب مراتبی، حوزه‌های روستایی، به عنوان قاعده‌ی نظام سکونت و فعالیت ملی، نقش اساسی در توسعه ملی ایفا می‌نماید زیرا، توسعه پایدار سرزمین به عنوان نظام کلان در گرو پایداری نظام‌های سکونت در حوزه‌های شهری و روستایی است. این بدان معنا است که فضاهای روستایی به عنوان زیرنظام متشکله نظام سکونت سرزمین، می‌باید ضمن پایداری در اجزای تشکیل دهنده‌ی آن (محیط اکولوژیک، محیط انسانی) سهم و نقش خود را در نظام سکونت منطقه‌ای و در مرتبه بعد، در سطح ملی ایفا نماید. حال اگر به دلایلی نظام سکونت روستایی قادر به ایفای نقش سازنده‌ی خویش در نظام سکونت سرزمین نباشد.
اصولاً سکونتگاه روستایی از بخش‌های مختلفی تشکیل شده که برای هر یک از آنها برنامه‌های خاصی وجود دارد که در قالب آن طرحهای جاری و عمرانی متعددی در سطح روستا اجرا می‌شود. با توجه با بخشی بودن نظام برنامه ریزی، دستگاههای اجرایی متعددی مسئولیت هر یک از آنها را عهده دار می باشند. بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، کمیته امداد امام خمینی (ره)، شبکه بهداشت، جهاد کشاورزی، ادارات راه، مخابرات، آب و فاضلاب روستایی و بسیاری دیگر از این سازمانهای دخیل در امر خدمات رسانی به مناطق روستایی، هر یک ضوابط، قواعد و مقررات خاصی دارند که همواره براساس آنها مبادرت به اجرای برنامه‌ها می کنند. این در حالی است که در بسیاری از موارد، هماهنگی لازم بین دستگاههای اجرایی وجود ندارد و گاه ممکن است در زمینه‌های مختلف کارهایی به صورت موازی انجام شود و برخی طرحها کارایی لازم را نداشته و یا حتی یکدیگر را خنثی کنند. براین اساس سیستمهای یکپارچه مدیریت روستایی می توانند مجموعه فعالیت ها و اقدامات سازمانهای مختلف را احصا و در یک سیستم به صورت منظم هماهنگ کرده و ارتباطات لازم را بین آنها به وجود آورند. در این زمینه قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی، در حال تقویت گروه های NGO برای سازماندهی امور مربوط به سکونتگاههای روستایی را دارد.
شایان ذکر است که تهیه و تامین این امکان و تجهیزات علاوه بر تحقق اهداف قطب علمی، سبب تجهیز بیشتر دانشکده و روزآمد شدن آنها و فراهم شدن شرایط بهتر برای فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی می شود.

همکاران اصلی قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی:

نام و نام خانوادگی

مرتبه علمی

مسؤولیت

1ـ دکتر سید حسن مطیعی لنگرودی

استاد

رئیس قطب علمی

2ـ دکتر مسعود مهدوی حاجیلوئی

استاد

مسئول امور پژوهشی قطب

3ـ دکتر مجتبی قدیری معصوم

دانشیار

ارتباط و همکاری با سازمانها و ارگانها

4ـ دکتر محمدرضا رضوانی

دانشیار

تجهیزات کتب و نشریات تخصصصی

5ـ دکتر مهدی طالب

استاد

مطالعات و برنامه ریزی روستایی

6ـ دکتر عبدالرضا رکن الدین افتخاری

استادیار

مطالعات و برنامه ریزی روستایی

7ـ دکتر مهدی طاهرخانی

استادیار

مطالعات و برنامه ریزی روستایی

 

قطب علمی ضمن بهره‌گیری از توان علمی و تخصصی همکاران محترم جدول شماره 1، که هر یک بنا به تخصص و تجربه علمی، مسوولیت بخشی از فعالیت‌های قطب را عهده‌دار می‌باشند، از نیروهای سایر اعضای وابسته سود می‌برد.
قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی دانشکده جغرافیا دانشگاه تهران، سمیناری تحت عنوان «وضعیت موجود، تحولات، برنامه ها و عملکرد منابع آب و خاک در بخش کشاورزی ایران » به منظور آشنا سازی دانشجویان مقاطع تحصیلات تکمیلی نسبت به موضوع مورد بحث و با حضور جمع کثیری از اساتید و دانشجویان دانشکده جغرافیا در محل دانشکده برگزار نموده است. در این سمینار ابتدا دکتر سیدحسن مطیعی لنگرودی مدیر قطب علمی مطالعات و برنامه‌ریزی روستایی، ضمن عرض خیرمقدم به حضار، مباحثی را در ارتباط با اهمیت منابع آب و خاک و نقش آن در جریان توسعه روستایی ایراد نمودند. سپس دکتر فرید اجلالی عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و معاونت آب و خاک و صنایع تبدیلی وزارت جهاد کشاورزی ، سخنرانی و از فعالیت های انجام شده و وضعیت موجود کشور در زمینه بهره برداری از منابع آب و خاک، حضار را مطلع نمودند.
همچنین در سمینار دیگری با حضور دکتر اجلالی، جایگاه و تحولات صنایع تبدیلی و تکمیلی بخش کشاورزی در توسعه نواحی روستایی مورد بررسی قرار گرفت. دکتر اجلالی ابتدا به ارائه وضع موجود کشور، سپس تجارب جهانی موجود در این حوزه و در انتها به جمع بندی موضوع پرداختند و در نهایت جلسه پرسش و پاسخ بین حضار جلسه و ایشان برگزار گردید.
از برنامه های قابل ذکر قطب علمی، سفر مطالعاتی دانشجویان تحصیلات تکمیلی برنامه ریزی روستایی به مزرعه کشاورزی ارگانیک واقع در روستای طارند ورامین که وابسته به فائو بود، می باشد. در این سفر، دانشجویان با آخرین دستاوردهای جهانی در حوزه کشت ارکانیک آشنا شده و علاوه بر آشنایی با تاریخچه و اهمیت روزافزون آن، از نزدیک با فرایند و نحوه فعالیت در این نوع کشاورزی و تاثیرات  آن بر روی توسعه روستاهای اطراف آشنا شدند. حضور در جلسه گفتگو و پرسش و پاسخ با حضور مهندس منصوری، رییس اداره جهاد کشاورزی شهرستان ورامین از دیگر برنامه هایی بود که در این سفر علمی اجرا گردید.
برنامه های انجام شده در قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران
تشکيل بيش از 20 جلسه براي تدوين برنامه هاي مربوط به قطب علمي و نيز پيشبرد اهداف و تهيه برنامه هاي لازم در جهت تحقق اهداف کلي و مرحله اي قطب؛

به روز کردن سايت قطب علمي مطالعات و برنامه ريزي روستايي به آدرس http://rural.ut.ac.ir و پست الکترونيکي jrur@ut.ac.ir ؛

پيگيري و انجام امور مربوط به راه اندازي مجله پژوهش هاي روستايي که در نهايت منجر به اخذ مجوز از وزارت علوم، تحقيقات و فن آوري براي چاپ مجله گرديد. اين مجله از تابستان 1388 آغاز به فعاليت نموده و با هدف اخذ رتبه علمي- پژوهشي در حال پذيرش مقالات مي باشد؛

تدوين برنامه هاي مربوط به راه اندازي کرسي نظريه پردازي مطالعات روستايي از طريق قطب علمي مطالعات و برنامه ريزي روستايي دانشگاه تهران؛

ارائه بالغ بر 20 مقاله علمي پژوهشي از طريق اعضاي قطب علمي مطالعات و برنامه‌ريزي روستايي و برنامه‌ريزي براي راه‌اندازي همايش قطب علمي براي تدوين مقاله‌هاي بيشتر در جهت اهداف قطب علمي مطالعات و برنامه‌ريزي روستايي؛

گزارش نهایی طرح های پژوهشی اعضای قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی به شرح زیر به تصویب رسید:
- طرح پژوهشی دکتر سیدحسن مطیعی لنگرودی با عنوان " ارزیابی عملکرد اجرای طرح اصلاح ساختار چای از نگاه چای کاران"

- طرح پژوهشی دکتر مهدی پورطاهری با عنوان " سنجش و اولویت بندی پایداری اجتماعی در مناطق روستایی"

- طرح پژوهشی دکتر عبدالرضا رکن الدین افتخاری با عنوان " نقش کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی OIC) ) و موقعیت ایران در توریسم جهانی"

- طرح پژوهشی دکتر محمدرضا رضوانی با عنوان " ارتقای روستاها به شهر و نقش آن در بهبود کیفیت زندگی محلی".

- طرح پژوهشی دکتر سیدعلی بدری با عنوان " سیر تحول مسکن روستایی مناطق خشک"

- طرح پژوهشی دکتر مجتبی قدیری معصوم با عنوان " بررسی تحولات اشتغال روستایی و بررسی عوامل موثر بر آن"

- طرح پژوهشی دکتر حسنعلی فرجی سبکبار با عنوان " تحلیل فرایندهای فضایی رشد و توسعه روستایی در ایران طی سال های 1365 تا 1385- مورد : نواحی روستایی شهرستان مشهد"

- طرح پژوهشی دکتر فضیله خانی با عنوان " تاثیر مناسبات جنسیتی در فضاهای روستایی بر مشارکت زنان"

- طرح پژوهشی دکتر محمد سلمانی با عنوان " نقش کارآفرینان محلی در توسعه روستایی مناطق خشک- مورد خور و بیابانک "

انجام سفرهاي مطالعاتي روستايي از طريق اعضاي قطب علمي مطالعات و برنامه‌ريزي روستايي به نواحي روستايي کشور در جهت آشنايي هر چه بيشتر دانشجويان با معضلات و شرايط حاکم بر روستاهاي ايران و کمک به ارائه راه حل هاي عملياتي در جهت تسريع در فرايند توسعه روستايي؛

برگزاري جلسات سخنراني، بحث و گفتگو در حوزه مطالعات برنامه ريزي و توسعه روستايي با حضور اساتيد و صاحب نظران از جمله مسئولان دولتي در وزارت جهاد کشاورزي که با استقبال بسيار خوب از سوي دانشجويان مواجه گرديد؛
برنامه‌ريزي در جهت انجام همکاري هاي متقابل علمي پژوهشي و تبادل تجربيات بين دانشگاه کان فرانسه و دانشگاه تهران از طريق اعضاي قطب علمي مطالعات و برنامه ريزي روستايي؛

امکاناتي که قطب علمي مطالعات و برنامه ريزي روستايي با همکاري دانشکده جغرافيا براي دفتر قطب و مجله پژوهش های روستایی فراهم نموده است:

ـ کتب و مجلات تخصصي داخلي و خارجي؛

ـ رايانه با قدرت و سرعت پردازش بالا، دوربين هاي نقشه برداري، دوربين هاي فيلمبرداري، GPS ؛

- دسترسی به اینترنت پرسرعت

ـ امکانات حمل و نقل براي بازديدها و مسافرت‌هاي ميداني متناسب با شرايط روستاهاي کشور؛

ـ عکس، نقشه و تصاوير هوايي و ماهواره اي؛

- تجهیزات اداری ، دفتری و ارتباطی

ـ نشريات مختلف آماري داخلي و خارجي؛

ـ بانک هاي اطلاعاتي؛ و

ـ نرم افزارهاي تخصصي.

قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی، برای رسیدن به اهداف در نظر گرفته شده برای قطب در سال آینده، بنا بر برنامه های پیش بینی شده برای قطب:

- شرکت در نمایشگاه دستاوردهای قطب های علمی وزارت علوم، تحقیقات و فن آوری؛

- تلاش در جهت ارتقای کمی و کیفی مجله پژوهش های روستایی؛

- توسعه فضایی دفتر قطب علمی برای ایجاد فضای مناسب و کافی برای محققان و پژوهشگرانی که در تحقیقات و مطالعات خود را در راستای اهداف قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی انجام دهند؛

- بررسی و ارزیابی عملکرد پنج ساله قطب به منظور شناخت نقاط قوت و ضعف و حرکت در جهت تحقق اهداف و سیاست های قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی؛

- تداوم برگزاری جلسات سخنرانی و بحث و نیز سفرهای علمی و تحقیقاتی با هدف افزایش مشارکت دانشجویات مقاطع مختلف تحصیلی؛

- ایجاد زمینه های ارتباطی بیشتر با سازمان ها و ارگان هایی که نیازمند پژوهش ها و مطالعات مربوط به روستاها می باشند. این روش می تواند مشکلات تامین اعتبارات لازم را که در حال حاضر یکی از مهمترین مسائل گریبانگیر این قطب علمی می باشد، بر طرف نماید.

با احترام
دکتر سید حسن مطیعی لنگرودی
مدیر قطب علمی مطالعات و برنامه ریزی روستایی
دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران